Tượng thú trên đường thần đạo dẫn vào lăng mộ: tịch tà, thiên lộc và câu hỏi về tổ tiên của tỳ hưu
Trả lời ngắn: thần đạo là con đường dẫn vào lăng mộ, hai bên đặt tượng người và thú bằng đá. Ở một số khu lăng mộ cổ, có những tượng thú có cánh, thân dài, ngực ưỡn, được các nhà nghiên cứu gọi là tịch tà, thiên lộc hoặc kỳ lân tuỳ đặc điểm. Chúng canh giữ lăng, thể hiện quyền uy. Nhiều người coi chúng là "tổ tiên" của tỳ hưu, nhưng mối liên hệ cụ thể còn nhiều cách diễn giải.
Bài viết này đưa người đọc đến một không gian ít gắn với tỳ hưu trong đời sống hôm nay: lăng mộ cổ. Chúng tôi mô tả ở mức tổng quát, tránh nêu niên đại, địa danh cụ thể khi chưa đối chiếu được nguồn.
Thần đạo là gì
Thần đạo (神道) là con đường dẫn vào khu lăng mộ của vua chúa, quý tộc trong văn hoá Trung Hoa và các nước chịu ảnh hưởng. Hai bên đường đặt tượng đá: quan văn, quan võ, voi, ngựa, lạc đà, thú thần.
Con đường này vừa là lối đi nghi lễ, vừa là không gian biểu tượng thể hiện địa vị người đã khuất.
Ở Việt Nam, lăng tẩm các vua triều Nguyễn cũng có sân chầu với tượng quan, voi, ngựa, phản ánh tập quán tương tự.
Tượng thú có cánh
Trong số tượng thú trên thần đạo một số khu lăng cổ, có những con thú có cánh, thân dài như sư tử, ngực ưỡn, đầu ngẩng, miệng há, bước đi như đang tiến tới.
Phong cách mạnh mẽ, đường nét cuộn xoắn, cho thấy trình độ điêu khắc cao.
Những tượng này thường có kích thước lớn, tạc từ khối đá nguyên.
Tên gọi: tịch tà, thiên lộc, kỳ lân
Các nghiên cứu phân biệt tượng thú có cánh theo số sừng: không sừng, một sừng, hai sừng, và gán tên tịch tà, thiên lộc, kỳ lân khác nhau tuỳ quan điểm.
Không có sự thống nhất hoàn toàn giữa các học giả về tên gọi từng loại.
Điều này giống tình trạng tên gọi tỳ hưu hiện đại: tên gọi phụ thuộc quy ước, thời kỳ, người gọi.
Chức năng canh giữ
Tượng thú trên thần đạo được hiểu là canh giữ lăng mộ, xua đuổi tà ma, bảo vệ sự yên nghỉ của người đã khuất.
Chúng cũng thể hiện uy quyền: chỉ người có địa vị cao mới được đặt tượng thú thần trước lăng.
Không có dấu hiệu nào cho thấy các tượng này gắn với ý nghĩa tài lộc.
Tổ tiên của tỳ hưu?
Nhiều người nhìn tượng thú có cánh ở lăng cổ và thấy nét tương đồng với tỳ hưu: thân thú dữ, sừng, cánh, miệng há. Vì vậy hay gọi chúng là "tỳ hưu cổ".
Có thể có mối liên hệ về dòng chảy tạo hình. Nhưng gọi thẳng chúng là tỳ hưu là đơn giản hoá; trong nghiên cứu, chúng có tên gọi và bối cảnh riêng.
Cách nói thận trọng là: tượng thú lăng mộ là một trong những nguồn cảm hứng tạo hình mà tỳ hưu hậu thế có thể kế thừa.
So sánh phong cách
Tượng lăng mộ: thân dài, bước đi, cảm giác chuyển động, đường nét mạnh, kích thước lớn, không kèm vật phụ.
Tỳ hưu phong thuỷ hiện đại: thân tròn, ngồi hoặc đứng tĩnh, kích thước nhỏ, thường kèm đồng tiền, thỏi vàng, hồ lô.
Khác biệt phản ánh khác biệt chức năng: canh giữ uy nghi ngoài trời và vật phẩm đặt trong nhà, cửa hàng.
Ý nghĩa với người hiện đại
Hiểu về tượng thần đạo giúp ta thấy hình tượng thú có cánh từng mang ý nghĩa trang nghiêm, gắn với cái chết và sự tưởng nhớ.
Điều này nhắc rằng linh thú không chỉ để cầu tài, mà còn phản ánh cách con người đối diện với sinh tử, quyền lực, ký ức.
Một tượng tỳ hưu trong nhà vì thế mang theo dư âm của cả một truyền thống điêu khắc lâu đời.
Lăng tẩm Việt Nam
Lăng các vua triều Nguyễn ở Huế có sân chầu với tượng quan văn võ, voi, ngựa bằng đá. Linh thú trong trang trí lăng tẩm Huế phổ biến là rồng, lân, nghê, dơi.
Tỳ hưu ít gặp trong trang trí lăng tẩm truyền thống Việt Nam theo hiểu biết của chúng tôi; người đọc có thể kiểm chứng tại các di tích.
Đây là ví dụ về sự tiếp nhận chọn lọc: người Việt tiếp nhận mô hình thần đạo nhưng chọn linh vật theo truyền thống riêng.
Tham quan với con mắt tìm hiểu
Khi tham quan lăng tẩm, hãy để ý sự sắp xếp tượng, chất liệu, phong cách điêu khắc, và đọc bảng giới thiệu.
Chụp ảnh, ghi chú, so sánh với tỳ hưu bạn có ở nhà. Đó là cách học văn hoá trực quan.
Tôn trọng quy định của di tích: không trèo lên tượng, không chạm vào hiện vật nếu bị cấm.
Lưu ý khi đọc tư liệu trực tuyến
Nhiều bài viết trực tuyến gắn tên lăng, niên đại cụ thể cho một bức ảnh tượng thú mà không dẫn nguồn, đôi khi nhầm lẫn.
Ưu tiên tư liệu của bảo tàng, cơ quan quản lý di tích, sách chuyên khảo.
Khi chia sẻ, ghi rõ nguồn và mức độ chắc chắn của thông tin.
Điêu khắc đá và kỹ thuật
Tạc tượng thú lớn từ khối đá nguyên đòi hỏi kỹ thuật, nhân lực, thời gian. Điều này cho thấy tầm quan trọng của các tượng trong nghi lễ.
Kỹ thuật chạm đá truyền thống ấy vẫn còn trong các làng nghề hôm nay, nơi tạc tỳ hưu, nghê, sư tử đá.
Một tượng tỳ hưu đá thủ công hôm nay là hậu duệ xa của truyền thống điêu khắc lăng mộ.
Lời kết
Những con thú có cánh trên thần đạo im lặng canh giữ qua hàng thế kỷ. Chúng có thể là một trong những tổ tiên tạo hình của tỳ hưu, có thể không.
Điều chắc chắn là chúng thuộc cùng một truyền thống tưởng tượng về linh thú bảo hộ.
Hiểu chúng là hiểu thêm chiều sâu của hình tượng mà ta đặt trên kệ mỗi ngày.
Vì sao thú thần có cánh
Cánh trên thân thú là dấu hiệu siêu nhiên: con vật vốn chạy trên mặt đất nay có thể bay, kết nối trần gian với cõi trời. Trong bối cảnh lăng mộ, cánh có thể gợi ý vai trò dẫn dắt linh hồn hoặc kết nối hai cõi.
Một số nhà nghiên cứu nêu khả năng hình tượng thú có cánh chịu ảnh hưởng giao lưu với các nền văn hoá phía tây qua con đường thương mại cổ. Đây là giả thuyết học thuật, chúng tôi chỉ nêu để người đọc biết có hướng thảo luận này.
Cánh nhỏ trên vai tỳ hưu hiện đại, thường cách điệu như mây lửa, có thể là dấu vết xa của truyền thống ấy.