Tỳ hưu trên đồ đồng: lư hương, chân đèn, đỉnh đồng và những chiếc nắp hình thú
Mục tỳ hưu cung đình đã có bài về biểu tượng quân sự và nghi trượng, tượng thú trên đường thần đạo, linh thú trên mái cung điện, ngọc tạc trong nghệ thuật cung đình, linh thú và đẳng cấp, và hành trình từ cung đình ra phố chợ. Bài này nhìn vào một chỗ quen mà ít ai để ý: hình linh thú trên đồ đồng, như núm nắp lư hương, quai đỉnh đồng, chân đèn, chân vạc. Nhiều con trong số đó được gọi chung là tỳ hưu, có con đúng, có con là linh thú khác.
Linh thú trên đồ đồng làm nhiệm vụ gì
Trong đồ thờ và đồ nghi lễ phương Bắc, hình thú trên đồ đồng không chỉ để trang trí. Theo quan niệm, chúng làm nhiệm vụ canh giữ: canh giữ hương khói, lửa thiêng, lễ vật. Vì vậy thú thường đặt ở những vị trí “đầu mối”: trên đỉnh nắp, nơi tay người nhấc lên; ở quai, nơi cầm; ở chân, nơi đỡ cả món đồ.
Núm nắp hình thú
Lư hương, đỉnh đồng nhiều nơi có nắp với núm hình một con thú ngồi. Đó có thể là:
- Sư tử, nghê: thường gặp nhất ở đồ thờ Việt Nam, dáng ngồi, bờm xoăn, có khi vờn quả cầu.
- Kỳ lân: có sừng, thân có vảy, chân móng guốc.
- Tỳ hưu: đầu lớn, miệng rộng, có cánh hoặc bờm dạng cánh, đuôi xoắn.
- Thú tổng hợp: pha trộn chi tiết, nhất là ở đồ đúc hàng loạt hiện đại.
Mục nguồn gốc đã có bài riêng phân biệt tỳ hưu với kỳ lân, sư tử, nghê.
Quai, chân hình thú
Quai đỉnh đồng hình đầu thú ngậm vòng, chân vạc hình chân thú có móng, chân đèn dựng trên lưng thú nằm là những kiểu tạo hình lâu đời. Thú làm chân thường là thú khoẻ, vững, ý nghĩa đỡ, gánh, giữ cho món đồ đứng yên. Ở nhiều đồ đồng, thú làm chân được tạo dáng nằm phục, đầu ngẩng, giống tư thế canh giữ.
Nhìn đồ đồng để biết tay nghề
- Thú trên núm nắp nhỏ nhưng phải có thần thái: mắt, miệng, bờm rõ.
- Chỗ thú nối với thân đồ (gắn hàn hay đúc liền) nhẵn, không có mối hàn thô.
- Nắp đậy khít, không lệch.
- Đồ đúc kỹ có chi tiết sắc ở cả mặt sau, chỗ khuất.
🔴 Lư hương, đỉnh đồng là đồ có lửa và có nhiệt
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Lư hương, đỉnh đồng không chỉ là đồ trang trí: nhiều nhà vẫn dùng để đốt trầm, đốt hương. Đồng dẫn nhiệt tốt, thân và nắp lư có thể rất nóng khi đang đốt.
- Không nhấc nắp lư bằng tay trần khi đang đốt; núm hình thú nóng có thể gây bỏng.
- Đặt lư trên đế lót chịu nhiệt, không đặt trực tiếp lên mặt gỗ sơn, khăn trải bàn thờ.
- Không đặt lư đang đốt sát vải, giấy, hoa giấy, câu đối.
- Lư đặt trên bàn thờ cao, chắc, xa tầm với trẻ nhỏ; lư đồng nặng rơi xuống là chấn thương.
- Đốt trầm trong phòng kín thì mở cửa thông gió.
Giữ đồ đồng thờ cho bền
Đồ đồng lâu ngày xỉn màu, có lớp gỉ xanh. Có người thích lớp màu cũ, có người thích sáng bóng. Mấy điều nên biết:
- Lau bụi thường xuyên bằng khăn khô mềm.
- Đồ có lớp màu nhuộm, lớp giả cổ: không chà bằng chất tẩy, giấm, chanh, vì sẽ mất lớp màu.
- Muốn đánh bóng thì dùng sản phẩm chuyên cho đồng, thử ở chỗ khuất trước.
- Tránh để đồ đồng ở chỗ ẩm, gần nhà tắm; mùa nồm lau khô thường xuyên.
- Đồ đồng cổ có giá trị: không tự đánh bóng, hỏi người có chuyên môn.
Đồ đồng cổ và lời đồn
Lư hương, đỉnh đồng có núm tỳ hưu được rao là “đồ cổ cung đình” rất nhiều trên thị trường. Phần lớn là đồ mới làm giả cổ. Mục sưu tầm và giá trị đã có bài về niên đại và lời đồn đồ cổ. Nếu định mua với giá đồ cổ, cần người thẩm định độc lập, không tin lời người bán kể.
Đồ đồng trong đời sống cung đình và dân gian
Trong cung đình phương Bắc, lư hương, đỉnh đồng có hình thú được đặt ở điện thờ, ở sân điện, có khi to bằng người, là một phần của nghi lễ triều đình. Hình thú trên đó được làm công phu, đúng phép tắc về loài thú nào được dùng ở đâu, như mục tỳ hưu cung đình đã nói về trật tự đẳng cấp. Khi đi vào đời sống dân gian, kiểu dáng này được thu nhỏ, đơn giản hoá, và hình thú được chọn theo sở thích, theo thị hiếu, không còn theo phép tắc chặt. Đó là lý do trên đồ đồng thờ trong nhà dân, ta gặp đủ loại thú pha trộn. Không có gì sai; chỉ cần hiểu đó là sự biến đổi tự nhiên của một kiểu đồ vật khi đi từ cung điện ra phố chợ.
Bộ tam sự, ngũ sự và vị trí hình thú
Trên bàn thờ Việt, bộ tam sự gồm lư hương ở giữa và hai chân nến hoặc hai hạc hai bên; bộ ngũ sự có thêm hai món nữa. Lư ở giữa thường có núm nắp hình thú, quai hình đầu thú; chân đèn có khi dựng trên lưng thú. Khi lau dọn, nhấc từng món bằng hai tay, đỡ ở thân chứ không nhấc bằng núm hay quai hình thú, vì đó là chỗ hàn gắn dễ gãy nhất.
Nói gọn lại
Hình thú trên lư hương, đỉnh đồng, chân đèn mang ý nghĩa canh giữ, đặt ở những vị trí đầu mối như núm nắp, quai, chân. Có con là tỳ hưu, có con là sư tử, nghê, kỳ lân. Khi dùng lư để đốt hương trầm, nhớ đồng dẫn nhiệt: không nhấc nắp bằng tay trần, đặt trên đế chịu nhiệt, xa vải giấy và trẻ nhỏ.