Dãy linh thú trên mái cung điện: đâu là tỳ hưu, đâu không — đọc đúng một chi tiết kiến trúc hay bị nhầm
Trả lời ngắn: dãy tượng thú nhỏ nối đuôi nhau trên gờ mái cung điện gọi là tẩu thú. Số lượng tượng thể hiện đẳng cấp công trình; công trình quan trọng nhất có nhiều tượng nhất. Theo mô tả phổ biến, dãy đầy đủ ở điện lớn nhất Tử Cấm Thành có tiên nhân cưỡi phượng dẫn đầu và mười linh thú: rồng, phượng, sư tử, thiên mã, hải mã, toan nghê, áp ngư, giải trãi, đẩu ngưu, hành thập. Tỳ hưu thường không có trong danh sách.
Du khách thăm cung điện cổ hay chỉ lên mái và nói đó là tỳ hưu. Bài này giúp bạn đọc đúng dãy linh thú, hiểu vì sao chúng ở đó, và vì sao tỳ hưu hay được gắn nhầm vào.
Tẩu thú là gì
Tẩu thú (走獸) nghĩa đen là thú chạy, chỉ các tượng thú nhỏ xếp hàng trên gờ mái nghiêng (thuỳ tích) của cung điện, đền đài kiểu Trung Hoa.
Chúng vừa có chức năng trang trí, vừa có chức năng kỹ thuật: nhiều ý kiến cho rằng chúng che các đinh cố định ngói ở gờ mái.
Về biểu tượng, chúng được hiểu là bảo vệ công trình, xua tà, chống hoả hoạn.
Số lượng và đẳng cấp
Số lượng tẩu thú phản ánh cấp bậc công trình. Theo mô tả phổ biến, điện quan trọng nhất có số lượng nhiều nhất; công trình kém quan trọng hơn có ít hơn.
Số lượng thường là số lẻ, theo quan niệm số dương. Trường hợp đặc biệt ở điện lớn nhất có số chẵn được giải thích là biểu thị tột bậc.
Đây là ví dụ rõ về cách kiến trúc cung đình mã hoá trật tự xã hội vào chi tiết nhỏ.
Tiên nhân cưỡi phượng
Dẫn đầu dãy là hình người cưỡi chim, thường gọi là tiên nhân cưỡi phượng. Có nhiều truyền thuyết giải thích nhân vật này.
Một cách giải thích phổ biến là nhân vật tượng trưng cho sự lên cao rồi không thể đi tiếp, ngụ ý cảnh giác; một cách khác cho là tiên nhân dẫn đường.
Chúng tôi ghi nhận như các truyền thuyết dân gian về kiến trúc.
Các linh thú trong dãy
Rồng và phượng là biểu tượng hoàng quyền. Sư tử biểu tượng uy dũng. Thiên mã, hải mã gắn với sự thông suốt trên trời dưới biển.
Toan nghê, một trong long sinh cửu tử, được nói là uy mãnh. Áp ngư là cá thần gắn với chống hoả. Giải trãi là thú biết phân biệt phải trái, biểu tượng công lý.
Đẩu ngưu gắn với mây mưa, chống hoả. Hành thập là hình nhân có cánh, chỉ xuất hiện ở công trình cấp cao nhất theo mô tả phổ biến.
Vì sao tỳ hưu hay bị gọi nhầm
Tỳ hưu nổi tiếng trong đời sống hiện đại, nên mọi tượng thú có sừng thường được gọi chung là tỳ hưu.
Một số tẩu thú như toan nghê, giải trãi có hình dáng thú dữ có sừng, dễ bị nhận nhầm.
Một số bài viết du lịch, quảng bá vật phẩm cũng góp phần lan truyền cách gọi nhầm.
Biến thể theo vùng và thời kỳ
Danh sách tẩu thú nêu trên là theo mô tả phổ biến về một công trình cụ thể. Các công trình khác, thời kỳ khác, vùng khác có thể khác.
Kiến trúc dân gian, đền miếu địa phương có thể dùng linh thú tự do hơn, kể cả hình thú có thể được gọi là tỳ hưu.
Vì vậy, nói "tỳ hưu không bao giờ có trên mái" là không chính xác; chỉ nói tỳ hưu thường không nằm trong dãy tẩu thú chuẩn ở cung điện lớn.
Mái nhà và chống hoả
Công trình gỗ cổ rất sợ lửa. Nhiều linh thú trên mái gắn với nước, mây mưa, mang ý nghĩa cầu chống hoả hoạn.
Si Vẫn ở hai đầu nóc cũng được giải thích là thích nuốt, trấn hoả.
Đây là ví dụ về cách nỗi lo thực tế được biểu đạt qua biểu tượng.
Kiến trúc Việt Nam
Kiến trúc cung đình Huế, đình chùa Việt có trang trí mái riêng: rồng chầu mặt nguyệt, cá chép hoá rồng, đầu đao uốn cong, các con giống bằng sành sứ khảm.
Hệ thống tẩu thú xếp hàng như cung điện phương Bắc không phổ biến trên mái công trình Việt theo hiểu biết của chúng tôi.
Đây là ví dụ khác về sự tiếp nhận có chọn lọc và sáng tạo riêng.
Quan sát khi tham quan
Mang theo ống nhòm nhỏ hoặc dùng chế độ phóng của điện thoại để nhìn rõ dãy thú trên mái.
Đếm số lượng, so sánh giữa các điện, đoán xem công trình nào quan trọng hơn. Đây là trò chơi kiến trúc thú vị.
Đọc bảng giới thiệu, hỏi hướng dẫn viên được đào tạo về di tích.
Bài học về cách gọi tên
Một chi tiết kiến trúc nhỏ cho thấy sự phức tạp của hệ thống linh thú phương Đông: mỗi con có tên, vai trò, vị trí riêng.
Gọi chung tất cả là tỳ hưu làm mất đi sự phong phú ấy.
Học tên gọi đúng là một cách trân trọng di sản.
Tẩu thú và tỳ hưu: điểm chung
Dù tỳ hưu không nằm trong dãy, chúng chia sẻ chung một chức năng biểu tượng: bảo vệ, xua điều dữ.
Cả hai đều là sản phẩm của trí tưởng tượng tạo hình phương Đông, kết hợp đặc điểm nhiều loài.
Hiểu tẩu thú giúp hiểu rõ hơn vị trí của tỳ hưu trong gia đình linh thú lớn.
Lời kết
Lần tới khi ngước nhìn mái cung điện, hãy thử gọi đúng tên từng con thú, từ tiên nhân dẫn đầu đến con cuối dãy.
Bạn sẽ thấy một trật tự biểu tượng tinh tế, được mã hoá vào từng viên ngói.
Và bạn sẽ biết rằng tỳ hưu, dù nổi tiếng, không phải là con thú duy nhất canh giữ những mái nhà cổ.
Chất liệu và tay nghề của tẩu thú
Tẩu thú thường làm bằng gốm tráng men lưu ly, cùng màu với ngói của công trình. Ở cung điện hoàng gia, màu vàng lưu ly là màu dành riêng cho hoàng quyền theo quy định phổ biến.
Mỗi tượng nhỏ nhưng được nặn, nung, tráng men cẩn thận, thể hiện tay nghề của các lò gốm phục vụ cung đình. Chúng phải chịu nắng mưa nhiều thế kỷ, nên chất lượng gốm và men đòi hỏi rất cao.
Khi các công trình được tu bổ, tẩu thú cũ hỏng được thay bằng tượng mới làm theo mẫu, nên không phải tượng nào ta thấy hôm nay cũng là bản gốc.