Ngọc tạc tỳ hưu trong nghệ thuật cung đình: đồ chơi văn phòng, chặn giấy, vật cầm tay của giới quyền quý
Trả lời ngắn: ngọc có vị trí đặc biệt trong văn hoá Trung Hoa, gắn với phẩm hạnh người quân tử. Trong cung đình và giới văn nhân, ngọc tạc linh thú — trong đó có hình tương tự tỳ hưu, tịch tà — được dùng làm chặn giấy, vật trang trí án thư, vật cầm tay để ngắm, xoa. Giá trị của chúng nằm ở chất ngọc, tay nghề và ý nghĩa cát tường.
Bài viết mô tả ở mức tổng quát nghệ thuật ngọc tạc linh thú trong không gian cung đình và văn nhân, giúp người đọc thấy sự khác biệt giữa những món đồ ngắm nghía tinh tế ấy với tỳ hưu ngọc thương mại phổ biến hôm nay. Chúng tôi không nêu hiện vật, niên đại cụ thể khi chưa đối chiếu được nguồn.
Ngọc trong văn hoá Trung Hoa
Ngọc được coi là biểu tượng của phẩm hạnh: ôn nhuận như nhân, bền chắc như nghĩa. Câu "quân tử tỷ đức ư ngọc" (người quân tử ví đức với ngọc) thường được dẫn để nói về điều này.
Ngọc xuất hiện trong nghi lễ, trang phục, đồ dùng của tầng lớp quý tộc qua hàng nghìn năm.
Vì vậy, một món ngọc tạc không chỉ là đồ trang trí, mà là vật mang giá trị văn hoá cao.
Đồ chơi văn phòng
Văn phòng tứ bảo gồm bút, mực, giấy, nghiên. Đi kèm là nhiều đồ chơi văn phòng: chặn giấy, gác bút, hộp mực, bình nước nhỏ, tượng ngắm.
Ngọc tạc linh thú làm chặn giấy, vật trang trí án thư là loại hình phổ biến trong không gian văn nhân, quý tộc.
Những món này thể hiện thú chơi tao nhã, kết hợp công năng và thẩm mỹ.
Vật cầm tay
Có những món ngọc nhỏ được thiết kế để cầm trong tay, xoa, ngắm, gọi chung là vật cầm tay. Hình linh thú nằm phục, tròn trịa vừa lòng bàn tay rất phổ biến.
Xoa ngọc lâu năm làm bề mặt bóng, ấm, được coi là một thú vui và cách tĩnh tâm.
Thói quen xoa tỳ hưu hôm nay có thể là dư âm của thú chơi này.
Tiêu chí thẩm mỹ
Chất ngọc: màu, độ trong, độ mịn, độ ấm. Tay nghề: đường nét, tỷ lệ, thần thái linh thú. Ý tưởng: cách tận dụng màu, vân tự nhiên của khối ngọc.
Nghệ nhân giỏi "lượng tài thi nghệ", tức nhìn khối ngọc để quyết định tạc gì, tận dụng vết màu làm chi tiết.
Một tác phẩm đẹp thường hài hoà giữa chất liệu và hình tượng, không cố tạc chi tiết rườm rà.
Linh thú tròn trịa, phục nằm
Linh thú ngọc trong không gian văn phòng thường có tư thế nằm phục, quay đầu, dáng tròn, ít góc cạnh, để dễ cầm, không vướng.
Phong cách này khác tượng thú dũng mãnh ngoài lăng mộ; nó mang vẻ hiền hoà, tinh tế.
Tỳ hưu ngọc hiện đại dáng tròn, nằm phục có thể chịu ảnh hưởng từ truyền thống này.
Ý nghĩa cát tường
Đồ ngọc cung đình thường mang ý nghĩa cát tường rộng: bình an, trường thọ, con cháu đông đúc, quan lộc. Linh thú được chọn vì ý nghĩa bảo hộ, may mắn.
Ý nghĩa tài lộc theo nghĩa "giữ tiền" không phải trọng tâm của nghệ thuật ngọc cung đình.
Điều này một lần nữa cho thấy lớp nghĩa tài lộc của tỳ hưu là lớp muộn, gắn với thương mại.
Khác biệt với tỳ hưu ngọc hôm nay
Tỳ hưu ngọc thương mại hiện đại thường sản xuất hàng loạt, tạo hình theo mẫu, thường kèm đồng tiền, thỏi vàng, dùng làm vòng, mặt dây.
Đồ ngọc cung đình là tác phẩm thủ công, độc bản, đặt trên án thư để ngắm.
Hai loại phục vụ nhu cầu khác nhau; không loại nào kém giá trị theo cách của nó, nhưng không nên đánh đồng.
Ngọc trong văn hoá Việt
Người Việt cũng quý ngọc, thể hiện qua ngôn ngữ: "ngọc ngà", "lá ngọc cành vàng", "ngọc bội".
Đồ ngọc trong cung đình Việt, theo hiểu biết của chúng tôi, phần nhiều gắn với ấn, đồ trang sức, đồ ngự dụng; tư liệu chi tiết về ngọc tạc linh thú cần tham khảo bảo tàng.
Ngày nay, ngọc tỳ hưu phổ biến ở Việt Nam chủ yếu là sản phẩm thương mại, nhập khẩu hoặc chế tác trong nước.
Đồ ngọc cổ và rủi ro
Thị trường đồ ngọc cổ có rất nhiều hàng giả cổ, hàng xử lý màu để trông cũ.
Món được giới thiệu là "ngọc cung đình" cần giám định chuyên môn và giấy tờ nguồn gốc. Người không chuyên rất dễ mua nhầm.
Với người yêu thích, bảo tàng và sách chuyên khảo là nơi tìm hiểu an toàn trước khi nghĩ đến chuyện sưu tầm.
Học cách ngắm ngọc
Ngắm ngọc dưới ánh sáng tự nhiên, xoay nhiều góc, xem độ trong, độ bóng, đường nét.
Cầm lên cảm nhận độ mát, độ nặng, độ mịn. Người chơi ngọc lâu năm đánh giá cao cảm giác tay.
Ngắm ngọc là một thú tĩnh, giúp chậm lại giữa nhịp sống nhanh.
Gợi ý cho người dùng tỳ hưu ngọc
Nếu bạn có một tỳ hưu ngọc, thử dùng nó như vật cầm tay, chặn giấy trên bàn làm việc, thay vì chỉ đặt để cầu tài.
Cách dùng này gần với truyền thống văn nhân, đem lại niềm vui thẩm mỹ hằng ngày.
Chăm sóc ngọc đúng cách để nó ngày càng bóng đẹp.
Lời kết
Nghệ thuật ngọc tạc linh thú cung đình cho thấy một khía cạnh tinh tế của tỳ hưu và họ hàng: không phải để cầu xin, mà để ngắm, để cầm, để tĩnh tâm.
Khía cạnh ấy vẫn có thể sống trong đời sống hôm nay.
Một món ngọc nhỏ trên bàn làm việc, nếu được nhìn bằng con mắt thưởng thức, có giá trị hơn nhiều lời hứa tài lộc.
Thú chơi ngọc và tâm thế người xưa
Trong văn hoá văn nhân, chơi ngọc gắn với sự tu dưỡng: ngắm ngọc để nhắc mình giữ phẩm hạnh trong sáng, bền bỉ như ngọc. Món ngọc trên án thư là người bạn lặng lẽ của người đọc sách, viết chữ.
Tâm thế ấy khác xa việc mua tỳ hưu để mong giàu nhanh. Người xưa quý ngọc vì đức, vì đẹp, vì sự thư thái mà nó mang lại.
Người hiện đại có thể mượn tâm thế ấy: coi món tỳ hưu ngọc như lời nhắc về sự tử tế và bền bỉ trong làm ăn, sống đời.