Bạch trạch, giải trãi và tỳ hưu: ba thần thú phương Bắc hay bị nhìn lẫn vào nhau
Mục nguồn gốc và truyền thuyết đã có bài về tỳ hưu là gì, truyền thuyết không có hậu môn, phân biệt tỳ hưu với kỳ lân, sư tử đá, thiềm thừ, nghê, chuyện Thiên Lộc Tịch Tà, rồng sinh chín con và góc nhìn nhân học. Bài này đi vào hai thần thú ít được nhắc hơn nhưng hay được tạc giống tỳ hưu, và đôi khi được bán dưới cái tên tỳ hưu: giải trãi và bạch trạch.
Giải trãi: thần thú của phân xử
Giải trãi (còn đọc là hãi trãi) là thần thú thường được mô tả có một sừng trên trán, thân giống dê hoặc trâu, có khả năng phân biệt đúng sai, ai ngay ai gian. Trong truyền thuyết, giải trãi dùng sừng húc kẻ có lỗi. Vì vậy hình tượng giải trãi gắn với pháp luật, công lý; mũ của quan chấp pháp thời xưa có nơi gọi là mũ giải trãi, và tượng giải trãi xuất hiện ở các toà nhà liên quan tới tư pháp ở một số nơi.
Điểm dễ lẫn: tỳ hưu Thiên Lộc cũng thường được tạc một sừng. Nhưng giải trãi thường đứng thẳng, dáng nghiêm, mang ý canh giữ công bằng, ít khi ngậm tiền, ít khi tròn mập.
Bạch trạch: thần thú biết hết mọi loài
Bạch trạch là thần thú trong truyền thuyết cổ, được nói là biết tiếng người, hiểu hết mọi loài yêu ma quỷ quái, đã kể lại cho vị vua thời thượng cổ tên và cách trừ hàng nghìn loài. Từ đó bạch trạch mang ý nghĩa trừ tà, hiểu biết, bảo hộ. Hình tượng bạch trạch thường có đầu sư tử hoặc thú, có sừng, đôi khi được vẽ có nhiều mắt trên thân. Tượng bạch trạch ít phổ biến ở Việt Nam hơn tỳ hưu.
Tỳ hưu: nhắc lại cho rõ
Tỳ hưu, như các bài trước trong mục đã viết, có gốc là mãnh thú trong sách cổ, sau thành linh thú trấn giữ, rồi được người đời sau gắn thêm ý nghĩa chiêu tài, giữ của. Tỳ hưu thường có cánh hoặc bờm xoăn dạng cánh, đầu lớn, miệng rộng, thân chắc, đuôi xoắn; dáng phổ biến hiện nay là tròn mập, ngậm tiền, ngồi trên đống tiền hoặc trên đế.
Dấu hiệu nhận ra khi đứng trước một bức tượng
- Có cánh hoặc bờm dạng cánh, ngậm tiền, tròn mập: gần như chắc là tỳ hưu theo kiểu hiện đại.
- Một sừng, dáng đứng nghiêm, không ngậm tiền, thân gầy dài như dê: có thể là giải trãi.
- Đầu thú có sừng, có hoạ tiết mắt trên thân, đi kèm chữ hoặc hoạ tiết trừ tà: có thể là bạch trạch.
Đây là gợi ý, không phải quy tắc tuyệt đối. Thợ tạc mỗi nơi mỗi thời có cách thể hiện riêng, và rất nhiều tượng hiện đại pha trộn chi tiết của nhiều thần thú.
Vì sao người bán gọi chung là tỳ hưu
Ở thị trường Việt Nam, “tỳ hưu” là cái tên dễ bán nhất, gắn với tài lộc. Một bức tượng giải trãi, bạch trạch, hay một con thú pha trộn đôi khi được gọi là tỳ hưu cho dễ bán, hoặc vì chính người bán cũng không phân biệt. Không có gì sai khi bạn thích bức tượng vì dáng đẹp, nhưng nếu bạn mua vì ý nghĩa, nên biết mình đang mua con gì.
🔴 Đừng để tên gọi đẩy giá
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Một số người bán dùng tên thần thú lạ để tăng giá: “đây là bạch trạch, thần thú cao cấp hơn tỳ hưu, chỉ vua chúa mới dùng”, hoặc “giải trãi cổ, đời Đường”. Tên gọi không làm bức tượng có giá trị hơn. Giá trị nằm ở chất liệu, tay nghề, và nếu là đồ cổ thì ở niên đại có kiểm chứng, điều mà mục sưu tầm và giá trị đã có bài riêng. Hỏi người bán: căn cứ vào đâu mà gọi là bạch trạch, giải trãi? Có tài liệu, có người thẩm định độc lập không? Nếu câu trả lời chỉ là lời kể, hãy định giá theo chất liệu và tay nghề.
Chọn thần thú theo điều mình muốn gửi gắm
Nếu bạn muốn một linh vật gửi gắm ý về công bằng, ngay thẳng, cho bàn làm việc của người làm nghề luật, kiểm toán, giải trãi là hình tượng hợp ý hơn tỳ hưu. Nếu bạn muốn ý nghĩa bảo hộ, trừ tà, hiểu biết, bạch trạch có câu chuyện đẹp. Nếu muốn ý nghĩa giữ của, chuyên cần làm ăn, tỳ hưu là lựa chọn quen thuộc. Hiểu câu chuyện của mỗi con giúp món đồ có ý nghĩa với chính mình, hơn là mua theo tên phổ biến.
Đọc thêm từ nguồn nào
Thông tin về các thần thú này phần lớn đến từ sách cổ và truyện kể, được chép đi chép lại qua nhiều đời, mỗi bản một khác. Khi đọc trên mạng, ưu tiên các bài có dẫn nguồn sách cụ thể, các bảo tàng, nhà nghiên cứu mỹ thuật cổ. Bài viết nào khẳng định chắc chắn “đây là thần thú mạnh nhất”, “chỉ con này mới chiêu tài” thì thường là bài bán hàng.
Đặt giải trãi, bạch trạch trong nhà
Nếu đã chọn giải trãi hoặc bạch trạch, cách đặt theo quan niệm cũng gần giống các linh thú canh giữ khác: chỗ sạch sẽ, trang trọng, ngang hoặc thấp hơn tầm mắt một chút, không đặt trong nhà vệ sinh, không để dưới đất lẫn với giày dép. Giải trãi hợp với bàn làm việc, phòng đọc, nơi mình cần tỉnh táo khi quyết định; bạch trạch hợp phòng khách, lối vào. Không cần đặt theo phương vị phức tạp, và không cần “kích hoạt” bằng nghi lễ tốn kém nào.
Nói gọn lại
Giải trãi gắn với công lý, một sừng, dáng nghiêm; bạch trạch gắn với hiểu biết và trừ tà; tỳ hưu gắn với trấn giữ và, về sau, giữ của. Ba con hay bị tạc giống và gọi lẫn. Biết câu chuyện của từng con để chọn đúng ý mình, và đừng để một cái tên lạ đẩy giá bức tượng.