Tỳ hưu có phải một trong "rồng sinh chín con"? Đối chiếu các bản kê và lý do tỳ hưu hay bị gán vào
Trả lời ngắn: trong các bản kê "long sinh cửu tử" quen thuộc, tỳ hưu thường không có mặt. Danh sách hay gặp gồm Tù Ngưu, Nhai Tí, Trào Phong, Bồ Lao, Toan Nghê, Bá Hạ, Bệ Ngạn, Phụ Hí, Si Vẫn, dù các bản không hoàn toàn giống nhau. Việc tỳ hưu được gọi là "con thứ chín của rồng" xuất hiện nhiều trong tài liệu phổ thông, quảng bá vật phẩm hiện đại.
Đây là một trường hợp thú vị để quan sát cách truyền thuyết sống và thay đổi: một linh thú nổi tiếng được "ghép" vào một danh sách nổi tiếng khác. Bài viết đối chiếu để người đọc thấy rõ.
Truyền thuyết rồng sinh chín con
Câu nói "rồng sinh chín con, mỗi con một khác" vừa là truyền thuyết vừa là thành ngữ, ý nói anh em cùng cha mẹ mà tính tình khác nhau.
Truyền thuyết gán cho mỗi con rồng một sở thích, và sở thích đó giải thích vị trí của nó trong trang trí kiến trúc, đồ vật.
Con số chín trong văn hoá Trung Hoa mang nghĩa nhiều, tột cùng; có thể ban đầu không nhất thiết chỉ đúng chín con cụ thể.
Các tên thường gặp và vai trò trang trí
Tù Ngưu được nói là thích âm nhạc, hay khắc trên đầu đàn. Nhai Tí hiếu chiến, khắc trên chuôi kiếm. Trào Phong thích mạo hiểm, đặt trên góc mái.
Bồ Lao thích kêu to, khắc trên quai chuông. Toan Nghê thích khói lửa, ngồi trên lư hương. Bá Hạ khoẻ mạnh, cõng bia đá.
Bệ Ngạn thích kiện tụng, khắc ở cửa ngục. Phụ Hí thích văn chương, trang trí viền bia. Si Vẫn thích nuốt, đặt ở hai đầu nóc nhà để trấn hoả.
Các bản kê không thống nhất
Những bản kê khác nhau có thể thay một hai tên, đổi thứ tự, hoặc gán sở thích khác. Đây là đặc trưng của tri thức dân gian được ghi chép rải rác.
Không có bản kê nào được coi là "chính thức" duy nhất.
Vì vậy, nói tỳ hưu "chắc chắn không phải" con rồng cũng không hoàn toàn chính xác; chỉ có thể nói tỳ hưu không xuất hiện trong các bản kê quen thuộc.
Vì sao tỳ hưu bị gán vào
Tỳ hưu đã nổi tiếng, cửu tử của rồng cũng nổi tiếng; ghép hai thứ nổi tiếng tạo câu chuyện hấp dẫn hơn, tăng vị thế cho tỳ hưu.
Câu chuyện "con thứ chín bị phạt" khớp với truyền thuyết không hậu môn, tạo một mạch kể liền lạc.
Trong bối cảnh quảng bá vật phẩm, gắn tỳ hưu với dòng dõi rồng nâng giá trị biểu tượng của món hàng.
Si Vẫn và tỳ hưu: hai con thú "thích nuốt"
Si Vẫn trong truyền thuyết thích nuốt, thường đặt ở đầu nóc nhà với miệng há rộng. Đặc điểm "nuốt" làm nó gần với tỳ hưu về mô típ.
Có thể đây là một điểm giao thoa khiến người kể sau này nhập nhằng giữa hai hình tượng.
Tuy vậy, Si Vẫn gắn với trấn hoả, bảo vệ công trình; tỳ hưu hiện đại gắn với giữ của.
Toan Nghê và nghê Việt
Toan Nghê trong cửu tử thích khói lửa, hay ngồi trên lư hương. Tên gọi "nghê" ở Việt Nam có liên quan về chữ nghĩa, nhưng nghê Việt đã phát triển thành hình tượng riêng.
Đây là ví dụ về cách một tên gọi đi qua biên giới văn hoá và mang nghĩa mới.
Chủ đề nghê Việt được bàn trong chuyên mục tỳ hưu ở Việt Nam.
Truyền thuyết được bồi đắp
Truyền thuyết không đứng yên. Mỗi thời đại thêm vào những chi tiết phù hợp nhu cầu của mình. Việc tỳ hưu được ghép vào danh sách cửu tử là một ví dụ sống động.
Nhận ra sự bồi đắp giúp ta không cần tranh cãi đúng sai, mà quan sát cách văn hoá vận động.
Người nghiên cứu văn hoá dân gian coi những dị bản mới cũng là tư liệu có giá trị.
Ý nghĩa thành ngữ
"Rồng sinh chín con, mỗi con một khác" được dùng để nói về sự khác biệt giữa anh chị em, giữa con người nói chung.
Thành ngữ chứa một thái độ bao dung: khác nhau là tự nhiên, mỗi người có chỗ đứng và vai trò riêng.
Đọc truyền thuyết theo hướng này, ta thấy nó gần với triết lý sống hơn là với chuyện tài lộc.
Quan sát cửu tử trong kiến trúc
Đến các công trình kiến trúc truyền thống, có thể tìm Si Vẫn trên nóc, Bá Hạ dưới bia, Bồ Lao trên chuông, Toan Nghê trên lư hương.
Đây là cách học văn hoá thú vị, biến chuyến tham quan thành trò chơi tìm kiếm.
Ở Việt Nam, nhiều công trình có hình tượng tương tự nhưng mang phong cách bản địa; đọc bảng giới thiệu để biết cách gọi tại chỗ.
Thái độ với tài liệu phổ thông
Tài liệu phổ thông, nhất là tài liệu bán hàng, có thể đơn giản hoá, ghép nối truyền thuyết. Điều này không xấu nếu được ghi rõ là truyền thuyết.
Vấn đề nảy sinh khi những ghép nối ấy được trình bày như sự thật lịch sử, dùng làm căn cứ cho lời hứa hiệu quả.
Người đọc tỉnh táo có thể thưởng thức câu chuyện mà không bị dẫn dắt.
Gợi ý tìm hiểu thêm
Sách về mỹ thuật cổ, kiến trúc truyền thống, từ điển biểu tượng văn hoá thường có mục về long sinh cửu tử với chú thích nguồn.
So sánh nhiều nguồn giúp thấy sự khác biệt giữa các bản kê.
Ghi lại nguồn của mỗi thông tin là thói quen tốt của người yêu văn hoá.
Kết luận mở
Tỳ hưu có phải con rồng hay không là câu hỏi không có câu trả lời tuyệt đối, vì truyền thuyết vốn không có bản gốc duy nhất.
Điều có thể nói là tỳ hưu không nằm trong các bản kê cửu tử quen thuộc, và việc ghép nó vào là hiện tượng phổ biến gần đây.
Câu chuyện vẫn đẹp, miễn ta biết nó đến từ đâu.
Cửu tử trong đời sống Việt
Ở Việt Nam, hình tượng các con rồng trong cửu tử xuất hiện trên nóc đình, chuông chùa, bia đá, nhưng thường được gọi chung là rồng, nghê, kìm nóc hơn là tên riêng từng con.
Ví dụ, đầu kìm ngậm hai đầu nóc ở nhiều công trình có chức năng gần với Si Vẫn; con rùa đội bia ở các văn miếu gợi nhớ Bá Hạ dù người Việt quen gọi là rùa đội bia.
Sự khác biệt tên gọi cho thấy cách người Việt tiếp nhận có chọn lọc, giữ hình mà đổi tên, hoặc giữ chức năng mà đổi hình.