Thiên Lộc và Tịch Tà: chuyện tỳ hưu một sừng, hai sừng, đực cái trong cách gọi dân gian
Trả lời ngắn: trong cách gọi phổ biến của thị trường và sách phổ thông, tỳ hưu một sừng được gọi là Thiên Lộc, xem là con đực, chủ về chiêu tài; tỳ hưu hai sừng gọi là Tịch Tà, xem là con cái, chủ về trừ tà, giữ của. Nhưng đây là quy ước dân gian, không thống nhất giữa các nguồn, và khác với cách một số nhà nghiên cứu dùng hai tên này cho tượng thú có cánh ở lăng mộ cổ.
Khi mua tỳ hưu, nhiều người được tư vấn chọn một sừng hay hai sừng, đực hay cái. Bài này tìm hiểu nguồn gốc các cách gọi ấy và chỉ ra chỗ nào là quy ước, chỗ nào còn tranh luận.
Ý nghĩa của tên gọi
Thiên Lộc (天祿) nghĩa là lộc trời, phúc lộc từ trời ban. Tịch Tà (辟邪) nghĩa là xua đuổi tà ác. Hai cái tên tự thân đã nói lên vai trò được gán.
Cách đặt tên này khớp với hai chức năng của tỳ hưu trong quan niệm dân gian: thu hút điều tốt và ngăn điều xấu.
Vì tên gọi mang nghĩa rõ ràng, chúng dễ được dùng trong quảng bá vật phẩm.
Quy ước một sừng, hai sừng
Quy ước thông dụng: một sừng là Thiên Lộc, hai sừng là Tịch Tà. Một số nguồn lại đảo ngược, hoặc thêm loại không sừng.
Sự không thống nhất cho thấy đây không phải quy tắc có từ một văn bản gốc chuẩn mực, mà hình thành dần trong thực hành.
Nếu gặp hai người bán nói ngược nhau, đó không phải ai đúng ai sai tuyệt đối; họ đang theo những quy ước khác nhau.
Quan niệm đực cái
Quan niệm phổ biến coi Thiên Lộc là đực, Tịch Tà là cái. Một số người phân biệt bằng hình dáng: con đực thân dài hơn, con cái tròn hơn; hoặc bằng chi tiết bộ phận.
Đặt một cặp đực cái được xem là hài hoà âm dương theo quan niệm phương Đông.
Trên thực tế, nhiều tượng không có đặc điểm phân biệt giới tính rõ ràng; việc gọi đực cái chủ yếu dựa vào số sừng theo quy ước.
Tượng thú có cánh ở lăng mộ cổ
Ở Trung Quốc có những tượng đá lớn hình thú có cánh đặt trên đường thần đạo dẫn vào lăng mộ của một số triều đại cổ. Một số nghiên cứu gọi chúng là thiên lộc, tịch tà, kỳ lân, tuỳ đặc điểm.
Những tượng này mang phong cách mạnh mẽ, thân dài, ngực ưỡn, bước đi uy nghi, rất khác tỳ hưu tròn trịa hiện đại.
Mối quan hệ giữa các tượng lăng mộ này với tỳ hưu phong thuỷ hiện đại là chủ đề còn nhiều cách diễn giải; chúng tôi không khẳng định chúng là một.
Vai trò bảo vệ trong lăng mộ
Tượng thú trên đường dẫn vào lăng thường được hiểu là canh giữ, xua đuổi điều dữ, bảo vệ giấc ngủ người đã khuất.
Ý nghĩa "tịch tà" ở đây khớp với vai trò canh giữ, không liên quan tới tiền tài.
Điều này củng cố nhận định rằng lớp nghĩa tài lộc là lớp muộn hơn.
Một con hay một cặp
Quan niệm dân gian phổ biến cho rằng đặt một cặp tỳ hưu (một Thiên Lộc, một Tịch Tà) là đủ đầy: vừa chiêu tài vừa giữ của.
Với trang sức, người ta thường đeo một con. Với tượng đặt nhà, cửa hàng, đặt cặp phổ biến hơn.
Đây là lựa chọn thẩm mỹ và niềm tin; không có quy định bắt buộc.
Cách đặt cặp theo quan niệm
Có quan niệm đặt con đực bên trái, con cái bên phải (nhìn từ trong ra), theo nguyên tắc tả nam hữu nữ. Có quan niệm khác không phân biệt.
Cả hai thường quay đầu ra phía cửa hoặc hướng có lối vào.
Những quy tắc này thuộc tầng phong tục; người dùng có thể tham khảo mà không cần lo lắng nếu đặt khác.
Phân biệt khi đọc tài liệu
Khi một tài liệu nói về "tịch tà thời cổ", hãy chú ý họ đang nói về tượng lăng mộ hay về tỳ hưu phong thuỷ.
Khi tài liệu nói "Thiên Lộc là đực", đó là quy ước dân gian hiện đại, không phải kết luận khảo cổ.
Đọc với ý thức này giúp tránh nhầm lẫn giữa các tầng nghĩa.
Tỳ hưu không sừng
Một số tượng tỳ hưu, nhất là kiểu hiện đại tạo hình đáng yêu, không có sừng hoặc sừng rất nhỏ. Người bán có thể gọi chung là tỳ hưu.
Có quan niệm coi tỳ hưu không sừng là loại riêng; nhưng phần lớn người dùng không phân biệt.
Điều này cho thấy hình tượng tiếp tục biến đổi theo thị hiếu.
Thị trường và quy ước
Thị trường vật phẩm có xu hướng chuẩn hoá các quy ước để dễ tư vấn, dễ bán: một sừng – hai sừng, đực – cái, chiêu tài – giữ của.
Quy ước giúp giao tiếp thuận tiện, nhưng có thể khiến người mua tưởng đó là luật cổ.
Người mua hiểu bản chất quy ước sẽ chọn theo sở thích mà không bị ràng buộc.
Gợi ý cho người yêu văn hoá
Nếu có dịp, hãy xem ảnh, tư liệu bảo tàng về các tượng thú lăng mộ cổ để thấy sự khác biệt phong cách với tỳ hưu hiện đại.
So sánh giúp cảm nhận dòng chảy biến đổi của một hình tượng qua hàng nghìn năm.
Ghi chép những cách gọi khác nhau bạn gặp ở các vùng, các cửa hàng; đó là tư liệu văn hoá sống.
Tóm lại
Thiên Lộc, Tịch Tà là những cái tên đẹp, mang ý nghĩa rõ ràng. Cách phân theo số sừng, đực cái là quy ước dân gian phổ biến, không phải phân loại khoa học.
Ở tầng nghiên cứu, hai tên gọi còn gắn với tượng lăng mộ cổ có phong cách và chức năng khác.
Biết cả hai tầng giúp bạn vừa thưởng thức văn hoá dân gian, vừa không nhầm nó với lịch sử.
Sừng trong biểu tượng học
Trong nhiều nền văn hoá, sừng là biểu tượng của sức mạnh, quyền lực và khả năng tự vệ. Linh thú có sừng thường được gán vai trò bảo hộ, chống lại điều dữ.
Số sừng mang thêm lớp nghĩa số học: một là đơn nhất, khởi đầu, dương; hai là cặp đôi, cân bằng, âm. Có thể chính lối tư duy âm dương đã góp phần tạo nên quy ước một sừng là đực, hai sừng là cái.
Đây là cách diễn giải biểu tượng học, giúp hiểu vì sao quy ước có sức thuyết phục, chứ không phải bằng chứng nguồn gốc.