Tỳ hưu đến Việt Nam bằng con đường nào: giao lưu văn hoá, cộng đồng người Hoa và làn sóng phong thuỷ đương đại
Trả lời ngắn: chúng tôi không tìm thấy tư liệu đáng tin xác định thời điểm cụ thể tỳ hưu du nhập Việt Nam. Có thể nói về ba dòng chảy chồng lớp: giao lưu văn hoá Hán – Việt kéo dài nhiều thế kỷ; vai trò của cộng đồng người Hoa trong đời sống buôn bán đô thị; và làn sóng phong thuỷ đại chúng những thập niên gần đây, khi tỳ hưu trở thành vật phẩm phổ biến trên khắp cả nước.
Bài viết mở chuyên mục tỳ hưu ở Việt Nam bằng câu hỏi nguồn gốc. Chúng tôi trình bày những điều có thể nói với mức độ chắc chắn hợp lý, và chỉ rõ những chỗ còn bỏ ngỏ, thay vì đưa ra mốc thời gian không có căn cứ.
Vì sao khó xác định thời điểm
Tỳ hưu không phải hiện vật khảo cổ nổi bật trong di sản Việt như trống đồng hay gốm. Những vật phẩm nhỏ như tượng, trang sức ít được ghi chép, dễ thất lạc.
Ranh giới giữa tỳ hưu và các linh thú khác trong mỹ thuật cổ không rõ, nên khó xác định một hình thú cụ thể có phải tỳ hưu hay không.
Vì vậy, các khẳng định kiểu "tỳ hưu vào Việt Nam từ thời X" trên mạng thường không có cơ sở.
Dòng chảy thứ nhất: giao lưu văn hoá lâu dài
Việt Nam có lịch sử giao lưu văn hoá với Trung Hoa qua nhiều thế kỷ, tiếp nhận chữ Hán, Nho giáo, Phật giáo, mỹ thuật, kiến trúc.
Trong quá trình ấy, nhiều hình tượng linh thú được tiếp nhận và bản địa hoá: rồng Việt, nghê Việt, lân Việt có phong cách riêng.
Tỳ hưu có thể đã có mặt trong dòng chảy này, nhưng theo hiểu biết của chúng tôi, không nổi bật trong kiến trúc tôn giáo, cung đình Việt như rồng, nghê, lân.
Dòng chảy thứ hai: cộng đồng người Hoa
Cộng đồng người Hoa ở các đô thị Việt Nam, đặc biệt ở các khu thương mại lâu đời, có truyền thống buôn bán và tín ngưỡng gắn với buôn bán.
Các tập quán như thờ Thần Tài, đặt linh vật cầu tài ở cửa hàng được cư dân xung quanh quan sát, tiếp nhận dần.
Đây có thể là một con đường quan trọng đưa tỳ hưu với ý nghĩa tài lộc vào đời sống thương mại Việt; chúng tôi nêu như một nhận định hợp lý, không phải kết luận có tư liệu cụ thể.
Dòng chảy thứ ba: làn sóng phong thuỷ đại chúng
Những thập niên gần đây, cùng với kinh tế thị trường phát triển, sách báo phong thuỷ phổ thông, cửa hàng vật phẩm, và sau này là mạng xã hội, phong thuỷ trở thành chủ đề đại chúng.
Tỳ hưu, với truyền thuyết dễ kể và ý nghĩa tài lộc rõ ràng, nhanh chóng trở thành một trong những vật phẩm phổ biến nhất.
Đây là dòng chảy có ảnh hưởng mạnh nhất tới hình ảnh tỳ hưu mà người Việt hôm nay biết.
Tiếp nhận có chọn lọc
Người Việt không tiếp nhận nguyên vẹn mọi lớp nghĩa của tỳ hưu. Lớp nghĩa quân sự, lăng mộ gần như không có mặt; lớp nghĩa tài lộc được nhấn mạnh.
Điều này phản ánh nhu cầu cụ thể của xã hội tiếp nhận: kinh tế hộ, buôn bán nhỏ, mong ước làm ăn thuận lợi.
Tiếp nhận chọn lọc là quy luật chung của giao lưu văn hoá.
Tỳ hưu và linh vật bản địa
Người Việt đã có hệ thống linh vật phong phú: rồng, nghê, lân, rùa, hạc, cá chép, cùng với các vị thần như Thần Tài, Thổ Địa trong tín ngưỡng buôn bán.
Tỳ hưu không thay thế mà cộng thêm vào hệ thống ấy.
Trên một quầy hàng, ta có thể thấy cùng lúc bàn thờ Thần Tài – Ông Địa, một chú mèo vẫy tay và một cặp tỳ hưu.
Từ đô thị lan ra
Tỳ hưu ban đầu phổ biến ở các đô thị lớn, nơi kinh tế thương mại sôi động. Dần dần lan ra thị trấn, nông thôn qua chợ, cửa hàng, mạng lưới bán lẻ.
Thương mại điện tử và mạng xã hội rút ngắn khoảng cách: ở đâu cũng có thể mua tỳ hưu chỉ với vài thao tác.
Đối tượng sử dụng cũng mở rộng từ người buôn bán sang nhân viên văn phòng, người trẻ, học sinh.
Sản xuất trong nước
Ngoài hàng nhập, các làng nghề, xưởng chế tác trong nước cũng sản xuất tỳ hưu bằng đá, đồng, gỗ, gốm.
Một số sản phẩm mang dấu ấn thẩm mỹ Việt, kết hợp tỳ hưu với hoa văn, chất liệu bản địa.
Chủ đề nghề làm tỳ hưu ở Việt Nam được bàn ở bài riêng.
Ngôn ngữ và tỳ hưu
Từ "tỳ hưu" đã đi vào ngôn ngữ đời thường của người Việt, không chỉ chỉ linh vật mà còn dùng như ẩn dụ.
Đây là dấu hiệu cho thấy biểu tượng đã thực sự "bản địa hoá" trong tâm thức.
Chúng tôi phân tích hiện tượng này ở bài về tỳ hưu trong ngôn ngữ đời thường.
Những câu hỏi bỏ ngỏ
Tỳ hưu có xuất hiện trong mỹ thuật cổ Việt Nam không, ở hiện vật nào? Vai trò cụ thể của cộng đồng người Hoa trong việc phổ biến tỳ hưu ra sao? Làn sóng phong thuỷ đại chúng bắt đầu mạnh từ khi nào?
Đây là những câu hỏi cần nghiên cứu chuyên sâu, tư liệu bảo tàng, phỏng vấn người trong nghề.
Chúng tôi hoan nghênh người đọc có tư liệu đáng tin chia sẻ để cùng làm rõ.
Thái độ với nguồn gốc ngoại lai
Một số người băn khoăn: tỳ hưu không phải linh vật thuần Việt, dùng có "mất gốc" không?
Văn hoá Việt vốn là kết quả của nhiều lớp tiếp biến. Rồng, lân, chữ Hán, Phật giáo đều có yếu tố du nhập, rồi được Việt hoá.
Điều quan trọng là hiểu nguồn gốc và dùng một cách tự chủ, không mê muội.
Tỳ hưu và bản sắc Việt
Người Việt dùng tỳ hưu theo cách của mình: đặt cạnh bàn thờ Thần Tài – Ông Địa, chọn màu theo mệnh, kết hợp với tục lệ đầu năm.
Những cách dùng này tạo nên một "tỳ hưu Việt" khác với tỳ hưu ở nơi khác.
Ghi chép, nghiên cứu những tập quán này là đóng góp vào hiểu biết văn hoá Việt đương đại.
Lời kết
Tỳ hưu đến Việt Nam không qua một cánh cửa duy nhất, mà qua nhiều dòng chảy chồng lớp theo thời gian.
Điều chắc chắn là hôm nay tỳ hưu đã là một phần quen thuộc của đời sống thương mại và tín ngưỡng dân gian Việt.
Hiểu con đường nó đi qua giúp ta nhìn biểu tượng này với sự tỉnh táo và trân trọng.