Niên đại và lời đồn đồ cổ: vì sao phần lớn tỳ hưu được gọi là cổ thật ra không cổ
Trả lời ngắn: phần lớn tượng tỳ hưu được giới thiệu là đồ cổ trên thị trường đại chúng không có bằng chứng về niên đại. Xác định tuổi của một hiện vật đòi hỏi chuyên môn sâu, đối chiếu với hiện vật đã được nghiên cứu, và nhiều khi cả phân tích vật liệu; trong khi kỹ thuật làm cũ ngày càng tinh vi. Thái độ đúng của người sưu tầm là: coi mọi câu chuyện về niên đại là giả thuyết, cho đến khi có bằng chứng đáng tin.
Bài viết không nhằm làm người đọc nghi ngờ mọi thứ, mà giúp phân biệt giữa câu chuyện hấp dẫn và thông tin có cơ sở. Đó là kỹ năng nền của bất kỳ người chơi đồ nào.
Vì sao đồ cổ hấp dẫn đến vậy
Một bức tượng cổ mang theo cảm giác chạm vào lịch sử: người thợ năm xưa đã cầm nó, những thế hệ trước đã giữ gìn nó. Cảm giác ấy có giá trị tinh thần rất lớn, và thị trường biết điều đó.
Chính vì vậy, chữ cổ trở thành một từ khoá bán hàng. Thêm một câu chuyện về nguồn gốc, giá của một bức tượng có thể tăng gấp nhiều lần dù bản thân hiện vật không đổi.
Những câu chuyện quen thuộc
Người đi chợ đồ cũ lâu năm có thể kể vanh vách những kịch bản lặp đi lặp lại. Câu chuyện thay đổi chi tiết, nhưng cấu trúc giống nhau: nguồn gốc cao quý, hoàn cảnh bí ẩn, giá hời vì người bán đang cần tiền.
- Đồ cung đình thất lạc, gia đình quan lại bán lại.
- Đồ đào được khi làm nhà, làm ruộng.
- Đồ gia truyền nhiều đời, nay con cháu cần tiền.
- Đồ mang về từ nước ngoài, có người quen trong giới chuyên môn đã xem.
Không có câu chuyện nào trong số này tự nó là bằng chứng. Ngược lại, nếu một hiện vật thực sự có nguồn gốc khảo cổ, việc mua bán nó còn có thể vướng quy định pháp luật về bảo vệ di sản.
Xác định niên đại khó ở chỗ nào
Các chuyên gia xác định niên đại dựa trên nhiều lớp thông tin: phong cách tạo hình so với hiện vật đã được nghiên cứu, kỹ thuật chế tác của từng thời kỳ, đặc điểm vật liệu, dấu vết sử dụng và môi trường bảo quản, và lai lịch ghi chép được.
Mỗi lớp thông tin đều có thể bị làm giả hoặc gây nhầm lẫn. Phong cách cổ được sao chép dễ dàng. Dấu vết sử dụng có thể tạo ra bằng mài, hoá chất. Ngay cả chuyên gia cũng thận trọng khi phát biểu về niên đại nếu chỉ xem qua ảnh hoặc xem nhanh tại chỗ.
Các kỹ thuật làm cũ phổ biến
Hiểu cách làm cũ giúp người sưu tầm bớt bị đánh lừa bởi vẻ bề ngoài. Những kỹ thuật thường được nhắc tới trong giới chơi đồ gồm nhuộm màu bằng trà, thuốc nhuộm, hoá chất để tạo lớp màu xỉn; chôn tượng trong đất ẩm một thời gian; mài mòn các chỗ nhô cao để giả vết tay cầm; tạo vết nứt, vết sứt có chủ đích; phủ lớp bụi bám vào kẽ.
Với đồ đồng, lớp gỉ xanh có thể được tạo nhanh bằng hoá chất. Với ngọc, đá, có kỹ thuật nung hoặc ngâm để thay đổi màu sắc bề mặt. Một lớp cũ trông thuyết phục không nói lên điều gì chắc chắn về tuổi thật.
Giấy tờ và lai lịch
Trong giới sưu tầm nghiêm túc trên thế giới, lai lịch — chuỗi ghi chép về những người đã sở hữu hiện vật — được coi là yếu tố quan trọng ngang với bản thân hiện vật. Một bức tượng xuất hiện trong danh mục đấu giá cũ, trong ảnh gia đình nhiều thập kỷ trước, trong sổ sách của một bộ sưu tập đã biết, có cơ sở hơn nhiều so với một bức tượng chỉ đi kèm lời kể.
Cũng cần tỉnh táo với giấy chứng nhận. Giấy do chính người bán phát hành, hoặc do một đơn vị không rõ danh tính, không thay thế được ý kiến độc lập của người có chuyên môn.
Tượng mới làm theo phong cách cổ — không có gì sai
Cần phân biệt rõ: tượng mới làm theo phong cách cổ là sản phẩm mỹ nghệ hợp pháp và có thể rất đẹp. Nhiều nghệ nhân giỏi chuyên tái hiện phong cách xưa với tay nghề cao. Vấn đề chỉ nảy sinh khi tượng mới được bán như tượng cổ.
Người mua thông minh có thể chọn tượng mới làm kỹ theo phong cách mình thích với mức chi tiêu hợp lý, thay vì trả giá đồ cổ cho một món không chứng minh được tuổi.
Thái độ của người sưu tầm tỉnh táo
Người sưu tầm có kinh nghiệm thường mua hiện vật vì vẻ đẹp và tay nghề trước, coi niên đại là điều cộng thêm nếu có bằng chứng. Họ không trả thêm tiền cho một câu chuyện.
Họ cũng sẵn lòng nói không biết. Một nhãn ghi chép trung thực kiểu phong cách cổ, niên đại chưa xác định đáng tin hơn nhiều so với một nhãn khẳng định chắc nịch không có căn cứ.
- Mua vì vẻ đẹp và tay nghề, không mua vì câu chuyện.
- Coi niên đại là giả thuyết cho đến khi có bằng chứng.
- Hỏi ý kiến độc lập, không chỉ nghe người bán.
- Tránh xa hiện vật có dấu hiệu khảo cổ — vừa rủi ro giả, vừa rủi ro pháp lý.
Khi nào nên tìm chuyên gia
Nếu bạn đang cân nhắc một hiện vật được cho là có giá trị lịch sử, hoặc thừa hưởng một bức tượng trong gia đình và muốn hiểu rõ, việc tìm đến người có chuyên môn trong lĩnh vực mỹ thuật cổ, bảo tàng hoặc hội sưu tầm uy tín là bước đúng.
Hãy chuẩn bị ảnh chụp rõ nhiều góc, kích thước, trọng lượng và mọi thông tin lai lịch bạn có. Và chuẩn bị tâm lý rằng câu trả lời có thể là chưa xác định được — đó cũng là một câu trả lời có giá trị.
Giá trị không chỉ nằm ở tuổi
Một bức tượng không cổ vẫn có thể là tác phẩm đẹp, có tay nghề cao, mang lại niềm vui lâu dài cho người giữ. Ngược lại, một hiện vật cổ thật nhưng làm vụng, hư hỏng nặng chưa chắc đã đáng sưu tầm với người chơi bình thường.
Đặt tuổi tác vào đúng vị trí — một yếu tố trong nhiều yếu tố — giúp người sưu tầm có cái nhìn cân bằng và tránh được phần lớn những cạm bẫy của thị trường đồ cũ.